Grein þessi fjallar um geópólitíska áhættu og áhrif hennar á alþjóðlega fjármálakerfið og ábyrgar fjárfestingar. Greinahöfundur er Sóley Kaldal sérfræðingur hjá Innri endurskoðun Landsbankans en Sóley býr yfir víðtækri þekkingu á áhættustýringu og alþjóðlegum öryggismálum. Í greininni setur hún þessi málefni í samhengi við núverandi stöðu í alþjóðamálum og dregur fram hvernig aukin óvissa og átök hafa áhrif á fjármálamarkaði og fjárfestingaákvarðanir og undirstrikar mikilvægi ábyrgra fjárfestinga.
Geópólitísk áhætta var tekin inn í stefnumarkandi áherslur Seðlabanka Íslands árið 2025. Í riti þeirra Fjármálaeftirlit árið 2026 er sérstök umfjöllun um geópólitíska áhættu og hvers vegna hún skiptir máli. Í stuttu máli er geópólitísk áhætta skilgreind sem kerfislæg áhætta sem stafar af atburðum, ákvörðunum og átökum á alþjóðavettvangi. Hún hefur bein áhrif á kjarnastarfsemi fjármálafyrirtækja, ekki aðeins í gegnum raunhagkerfið og fjármálamarkaði heldur einnig hvað varðar raunlægt öryggi, stafrænt öryggi og rekstrarsamfelluáætlanir. Ástæða þess að geópólitík hefur færst upp forgangslista eftirlitseininga er að undanfarið hefur orðið grundvallarbreyting í leikreglum alþjóðakerfisins.
Eftir hörmungar seinni heimsstyrjaldarinnar tóku valdamestu ríki heims sig saman og smíðuðu markvisst alþjóðakerfi sem byggði á stöðugleika, samvinnu og alþjóðalögum. Þessu kerfi fylgdu frjáls hnattræn viðskipti sem stuðluðu að aukinni hagkvæmni bæði seljanda og kaupanda. Eftir því sem ríki tengdust sterkari viðskiptaböndum urðu til sameiginlegir hagsmunir þvert á landamæri sem áttu að tryggja það að átök og ofbeldi myndu aldrei aftur borga sig. Alþjóðalög voru sett, samningar gerðir sem ríki veigruðu sér við að brjóta og með því skapaðist áður óþekkt traust og fyrirsjáanleiki í samskiptum ríkja. Bandaríkin áttu einna stærsta þáttinn í að móta og framfylgja þessu alþjóðakerfi.
Reglurnar ekki sjálfgefnar
Þetta kerfi var aldrei sjálfgefið heldur var því viðhaldið með mikilli fyrirhöfn sem byggði á víðtækri þátttöku ríkja í sameiginlegu starfi og ríkiserindrekstri. Nú hriktir í stoðum kerfisins – þau stjórnvöld sem áður voru helsti hugmyndasmiðurinn og framkvæmdaaðilinn hafa dregið verulega úr stuðningi við það. Ef fjármögnun og tiltrú valdamestu ríkja heims á alþjóðastofnanir og alþjóðasamninga fer þverrandi, þá hefur það áhrif á þátttöku og skuldbindingar allra hinna.
Alþjóðlega fjármálakerfið var reist á forsendum þessarar heimsmyndar og því hafa þessi kaflaskil mikil áhrif á framvindu þess. Hugmyndafræðin um ábyrgar og sjálfbærar fjárfestingar hvílir á þeim grunni að til staðar séu alþjóðlegar reglur, gagnsæi í viðskiptum og sameiginleg norm sem fjárfestar geta treyst. Nú siglum við úr tímabili hnattræns samstarfs, inn í tíma stórveldasamkeppni. Á tímum sem þessum er hætt við að reglur séu virtar að vettugi, öryggismiðuð leyndarhyggja taki við af gagnsæi og viðskipti séu notuð sem stjórntæki. Þar sem markaðslögmálin fengu áður að ráða má nú sjá handstýringu valdapólitíkur.
Slíkt setur fjárfesta í nýja stöðu þar sem ekki aðeins þarf að huga að arðsemi heldur einnig að pólitískri staðsetningu ríkja við ákvarðanatöku. Án sameiginlegrar sýnar á hvað teljist til ábyrgrar framtíðar veikist líka siðferðislegt aðhald. Ef beiting og framfylgd alþjóðalaga verður ómarkvissari skapast hætta á að fyrirtæki og fjárfestar líti á sjálfbærni og ábyrgar fjárfestingar sem valfrjálst orðsporstæki fremur en raunverulega skyldu.
Auknar kröfur um fjárfestingar í öryggis- og varnarmálum
Í Evrópu og innan Atlantshafsbandalagsins eru nú gerðar stórauknar kröfur um fjárfestingar í öryggis- og varnarmálum, þ.m.t. hernaðartækni og -innviðum. Spurningar hafa verið uppi um hvort slíkar fjárfestingar rúmist innan sjálfbærra og ábyrgra fjárfestinga en á sama tíma er mikilvægt að varnarmálaiðnaðurinn standi ekki utan hins ábyrga fjárfestingarheims. Hluti af ábyrgð og sjálfbærni er að standa vörð um samfélög sem halda gildum ábyrgrar framtíðarsýnar á lofti.
Á tímabili átaka í alþjóðakerfinu verða veikleikar grunngilda okkar, s.s. mannréttinda, jafnréttis og öryggi almennra borgara sýnilegri. Það er einmitt á slíkum tímum sem skilaboð ábyrgra fjárfestinga verða mikilvægust. Kjarninn í þeirri hugmyndafræði er að tilgangur fjármálakerfisins sé ekki sá að fólk eigi að þjóna fjármagninu, heldur að flæði fjármagns eigi að stuðla að betra samfélagi til framtíðar. Þörfin fyrir þá hugsjón hverfur ekki þó átök og óvissa aukist í heiminum – hún verður mikilvægari en nokkur sinni áður.
Höfundur: Sóley Kaldal, sérfræðingur hjá Innri endurskoðun Landsbankans